GMINA OPOLE LUBELSKIE 

21. Pałac w Kluczkowicach wzniesiony w latach 1821-31 wg. projektu Konstantego Wojciechowskiego, jest przykładem architektury eklektycznej o cechach klasycystycznych. Wiejska rezydencja ziemiańska Jana i Marii Kleniewskich posiada wieloczłonową, w większości jednopiętrową bryłę. Elewacja frontowa w segmencie środkowym ma wysunięty ryzalit i portyk dźwigający taras. W części mieszkalnej pałacu zachowała się świetlica zaprojektowana przez Wojciecha Gersona oraz biblioteka pałacowa wykonana przez Stanisława Witkiewicza w stylu zakopiańskim. W pałacu mieści się wielodziałowe Muzeum Regionalne.

Pałac w Kluczkowicach, Kluczkowice Osiedle 7, tel. 81 827 10 67

GMINA PONIATOWA

22. Pałac w Kraczewicach to letnia rezydencja przemysłowców lubelskich pochodzenia niemieckiego, Henryka i Władysława Gerliczów. Wybudowany pod koniec XIX w. jest przykładem rzadkiego w regionie pałacu secesyjnego. Charakteryzuje się asymetryczną bryłą, swobodnym układem elementów zdobniczych i zastosowaniem lekko spłaszczonych łuków nad wejściem i otworami okiennymi. Składa się z parterowego korpusu głównego i dobudowanego piętrowego skrzydła bocznego, występującego w formie ryzalitu. Wejście główne obudowane szeroką podkowiastą arkadą, zwieńczoną łukowatą attyką ze sterczynami po bokach. Otoczony jest secesyjnym parkiem krajobrazowym o asymetrycznej kompozycji, z dobrze zachowanym drzewostanem. Pałac zrujnowany w okresie powojennym, po remoncie nie odzyskał w pełni dawnego blasku. Wewnątrz zachował się jedynie dawny układ układ przestrzenny, dekoracja sztukatorska w postaci rozet o motywach secesyjnych oraz kaflowe piece. Istnieje możliwość zwiedzania wnętrza, wynajmu pokoi noclegowych, organizowania koncertów, plenerów i szkoleń.

Pałac w Kraczewicach, Kraczewice Prywatne 28, tel. 81 820 40 18

MIASTO PUŁAWY

23. Zespół pałacowo-parkowy był wielokrotnie przekształcany. W najstarszej, środkowej, części korpusu pałacu, zbudowanego w XVII wieku w stylu barokowym, wg projektu Tylmana z Gameren, zachowała się sień – westybul o sklepieniu krzyżowym, wspartym na toskańskich kolumnach z piaskowca. Klasycystyczny wygląd nadał rezydencji Chrystian Piotr Aigner, zatrudniony przez Izabelę i Adama Czartoryskich. Sale na pierwszym i drugim piętrze mają częściowo zachowane dekoracje sztukateryjne. Pałac otacza park urządzony w stylu angielskim z licznymi budowlami ogrodowymi. W Świątyni Sybilli księżna Izabela utworzyła w 1801 r. muzeum pamiątek narodowych. Domek gotycki przeznaczyła na zbiory zagraniczne. Ozdobą kolekcji były obrazy Dama z gronostajem Leonarda da Vinci, Pejzaż z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta oraz Portret młodzieńca Rafaela Santi (zaginiony). Inne obiekty z tego okresu to: Domek Grecki, Domek Żółty, Brama Rzymska, sarkofag Augusta i Zofii z Sieniawskich Czartoryskich, rzeźba Tankreda i Kloryndy oraz Pałac Marynki.

Muzeum Czartoryskich – Oddział Muzeum Nadwiślańskiego, Puławy, ul. Czartoryskich 8, tel. 81 475 45 00

24. Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w stylu klasycystycznym, na wzór rzymskiego Panteonu, ufundował książę Adama Kazimierz Czartoryski w latach 1800-14. Usytuowany poza parkiem, na wiślanej skarpie, tzw. kościół na górce, pierwotnie służył jako kaplica przypałacowa. Świątynię zaprojektował Chrystian Piotr Aigner, przy współudziale dekoratora Fryderyka Baumana. Świątynia ma kształt rotundy, do której wchodzi się przez koryncki sześciokolumnowy portyk, zwieńczony tympanonem. Pod nim, na belkowaniu, umieszczony jest napis: W NIEBO WZIĘTEY BOGA RODZICY. Kościół przykryty jest kopułą. Nad wysokimi, dwuskrzydłowymi drzwiami prowadzącymi do środka, umieszczona jest dedykacja poświęcona pamięci matki fundatora, Zofii z Sieniawskich Czartoryskiej. Wnętrze kościoła rozjaśnia światło wpadające przez przeszklony otwór w kopule oraz przez okna umieszczone nad galerią, wspartą na dwunastu jońskich kolumnach z piaskowca. Na sklepieniu malowidła w formie rozet, nawiązujące do dawnego wystroju kaplicy. W bocznym ołtarzu znajduje się obraz Antoniego Michalaka, malarza, współzałożyciela Bractwa św. Łukasza. Do świątyni prowadzą kamienne schody.

Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Puławy, ul. C. P. Aignera 1, tel. 81 887 45 33

25. Kościół pw. św. Józefa Oblubieńca NMP ufundowała Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska w latach 1725-28 wg projektu artysty z Moraw, Franciszka Mayera. Późnobarokowy, zbudowany jest na rzucie kwadratu, z dobudowaną przed wejściem kruchtą i fasadą podzieloną czterema pilastrami. Szczyt z niszą w środku zakończony wygiętym gzymsem, ujęty szerokimi wolutowymi spływami, skrywa niewielką sygnaturkę. Wyposażenie świątyni zawdzięcza się rodzinie Czartoryskich. Autorem obrazu Świętej Rodziny w ołtarzu głównym oraz wizerunków na elewacjach bocznych jest Kazimierz Woyniakowski, uczeń Marcella Bacciarellego. Do obrazów św. Barbary i św. Teresy z Avili pozowały księżniczki Maria i Zofia Czartoryskie. W otoczeniu świątyni znajduje się jednokondygnacyjna murowana dzwonnica, w formie czterofrontowej arkady filarowej z narożnymi pilastrami. Kościół otoczony jest niewielkim murem z niszami od wewnątrz.

Kościół pw. św. Józefa Oblubieńca NMP, Puławy, ul. Włostowicka 61, tel. 81 888 47 27

GMINA PUŁAWY

26. Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, św. Floriana i św. Katarzyny w Gołębiu został ufundowany w XVII w. w stylu późnego manieryzmu przez Jerzego Ossolińskiego, kanclerza wielkiego koronnego, wybitnego dyplomaty i polityka. Zbudowany z czerwonej cegły, na tle której wyróżniają się manierystyczne detale architektoniczne: wapienne dekoracje portali, gzymsów, obramień okiennych i drzwiowych. Kościół posiada trójdzielną dwukondygnacyjną fasadę. Po bokach, nad poprzecznym, bogato zdobionym gzymsem wyrastają dwie masywne wieże, przedzielone niewielkim attykowym szczytem. Na osi fasady zachował się manierystyczny półkolisty portal, przechodzący w rozbudowane obramienie okrągłego otworu okiennego. Wewnątrz kościół jest jednonawowy o czterech przęsłach, sklepienie nawy i prezbiterium pokrywa renesansowa dekoracja sztukatorska. Architektura kościoła stanowi przykład wyjątkowego połączenia motywów i cech nurtu włoskiego i niderlandzkiego z kręgu Santi Gucciego. Wewnątrz m. in. ambona z XVII w., chrzcielnica z 1598 r. i barokowe organy.

Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, św. Floriana i św. Katarzyny, Gołąb, ul. Folwarki 3, tel. 81 881 30 22

27. Domek Loterański w Gołębiu, jest pierwszą tego typu budowlą w Polsce. Został zbudowany w XVII w. z fundacji kanclerza Jerzego Ossolińskiego na wzór Domku Świętej Rodziny z Nazaretu – Santa Casa z Loreto: dwukondygnacyjny, wybudowany na planie prostokąta, tradycji architektury manierystycznej z elementami form barokowych. Domek jest bogato zdobiony. W dolnej części zastosowano podziały ryzalitowo-kolumnowe. Między jońskimi kolumnami w niszach umieszczone są ceramiczne rzeźby proroków, naśladujące dzieła Michała Anioła. Z dziesięciu figur zachowało się sześć: Noego, Aarona, Izajasza, Ezechiela, Mojżesza i postać niezidentyfikowana. Portale ujęte są płaskorzeźbami postaci czterech ewangelistów oraz św. Józefa, św. Jana Chrzciciela, św. św. Piotra i Pawła. Domek wewnętrzny dzieli w poprzek drewniana krata. Wnętrze oświetla owalny otwór w sklepieniu oraz małe okienko. Ważnym elementem wystroju są polichromie ścienne, przedstawiające Maryję w scenach z jej życia oraz wezwaniach z litanii loretańskiej. O dokładne pomiary i opis Świętego Domku zadbał ówczesny proboszcz, ks. Szymon Grzybowski.

Domek Loretański, Gołąb, ul. Folwarki 3, tel. 81 881 30 22, 81 881 39 06

28. Kościół pw. św. Wojciecha w Górze Puławskiej, usytuowany na lewym brzegu Wisły, w miejscu gdzie, jak mówi tradycja, zatrzymał się i odprawił Mszę św. Wojciech w drodze na Pomorze (ok. 995 r.). Zbudowany został z fundacji Augusta i Marii Czartoryskich w 1768 Jednonawowa świątynia na planie krzyża greckiego w stylu późnego baroku, ma klasycystyczne formy wystroju. Najstarszym zachowanym elementem pierwotnego wyposażenia kościoła są drzwi do skarbca pochodzące z 1776 r. Ściany rozczłonkowane zdwojonymi pilastrami toskańskimi, dźwigają wydatne belkowanie. Nawa i prezbiterium mają sklepienie kolebkowe z lunetami. Ołtarz główny i dwa boczne w wykonane są w stylu klasycystycznym z kolumnami po bokach. Na zewnątrz naroża budynku zdobią doryckie pilastry. Fasadę wieńczy trójkątny fronton. Kościół otoczony jest murem z dwiema klasycystycznymi bramkami. W narożu znajduje się dzwonnica na planie kwadratu. W jej wnętrzu ocalał dzwon „Wojciech” fundowany przez Czartoryskich. W kościele tym była chrzczona pisarka Ewa Szelburg-Zarembina.

Kościół pw. Św. Wojciecha, Góra Puławska, ul. Kościelna 16, tel. 81 880 56 66

GMINA WĄWOLNICA

29. Sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej, ważny ośrodek kultu Maryjnego, którego początki sięgają czasu najazdów tatarskich i cudownego objawienia w Kęble w 1278 r. Obiektem szczególnej czci jest gotycka figura Matki Bożej wykonana z drewna lipowego, wysokości 85 cm. Stanowi element tzw. cyklu średniowiecznych Pięknych Madonn, których prototypem była Madonna z Vimperka. Figura ustawiona jest w centralnej części nastawy ołtarzowej w kaplicy dawnego kościoła z XIV w. Przedstawia Maryję prezentującą światu Dzieciątko Jezus. Obie postacie mają złote korony, nałożone 10 września 1978 r. za zgodą papieża Pawła VI. Ołtarz w bocznych skrzydłach zdobią kolumny i pilastry zdobione złoconą dekoracją roślinną. W narożach ołtarza ustawione są rzeźby rodziców Maryi – św. Anny i św. Joachima. Na osi zwieńczenia patron parafii św. Wojciech. W podziemiach kaplicy mieści się Muzeum Regionalne dokumentujące bogatą przeszłość Wąwolnicy. Nad wejściem do muzeum znajduje się epitafium Eliasza z Wąwolnicy (ur. w XIV w.), profesora Uniwersytetu w Pradze i Krakowie.

Sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej, Wąwolnica, ul. Zamkowa 24

30. Bazylika pw. św. Wojciecha – kościół neogotycki, trójnawowy, z jednowieżową fasadą, został wzniesiony w latach 1907–1914, wg projektu Józefa Dziekońskiego, na miejscu dawnego gotyckiego kościoła z XIV w. Podniesiony do godności Bazyliki Mniejszej w 2001 r. W ołtarzu głównym znajduje się figura Matki Bożej z przełomu XIII/XIV w. Wąwolnica to jedno z najstarszych miast na Lubelszczyźnie, co potwierdza dokument z 1027 r., przechowywany w klasztorze na Świętym Krzyżu. Okres świetności przypada na czasy panowania króla Kazimierza Wielkiego i dynastii Jagiellonów. Na mocy dawnego przywileju nieprzerwanie w środy odbywają się słynne w okolicy jarmarki. W otoczeniu bazyliki obejrzeć można wystawę przedstawiającą pacyfikację Wąwolnicy 2 maja 1946 r., w obiektywie amerykańskiego fotografa Johna Vaschona.

Bazylika pw. św. Wojciecha, Wąwolnica, ul. Zamkowa 24, tel. 81 882 50 04

GMINA WOJCIECHÓW

31. Wieża obronna typu stołp, wolnostojąca, zbudowana na planie kwadratu, zwana dziś Wieżą Ariańską, jest zapewne pozostałością dawnej średniowiecznej strażnicy. W XVI w. należała do rodu Pileckich i Spinków. Trzykondygnacyjna budowla z cegły i kamienia wapiennego pełniła funkcję mieszkalną, a zarazem obronną. Prawdopodobnie wieża, jak i cały dawny folwark, były otoczone murem ze strzelnicami. otworach okiennych zachowały się fragmenty nadproży oraz węgary o gotycko-reneansowych laskowaniach. W XVI w. w wieży mieścił się zbór kalwiński i ariański, a po jego likwidacji spichlerz. W 1910 r. zniszczony obiekt przejęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości i przystąpiło do odbudowy pod kierunkiem Jana Witkiewicza-Koszczyca. Opis wieży dokonany przez architekta wykorzystał Stefan Żeromski w powieści Nawracanie Judasza, a sam architekt stał się pierwowzorem postaci głównego bohatera. W wieży mieści się Muzeum Regionalne i jedyne w Polsce Muzeum Kowalstwa. Corocznie odbywają się tutaj Ogólnopolskie Warsztaty Kowalskie.

Wieża Ariańska, Wojciechów 8, tel. 81 517 72 10, 517 76 22

32. Kościół pw. św. Teodora, późnobarokowy, modrzewiowy, wybudowany w 1725 r. z fundacji Teodora Orzechowskiego – ówczesnego właściciela wsi, jako wotum wdzięczności za nawrócenie z kalwinizmu na wiarę katolicką. Oszalowany z zewnątrz, na podmurowaniu, ma konstrukcję zrębową, dach zwieńczony sygnaturką. Wnętrze jednonawowe, z węższym nieco i niższym prezbiterium. Ołtarz główny w stylu barokowym z obrazem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, namalowanym przez Feliksa Cichockiego. Ołtarze boczne rokokowe, pochodzą z 2 połowy XVIII w. Osłona przedniej części mensy wszystkich ołtarzy, tzw. antepedium, obita jest cennymi kurdybanami, wykonanymi z oślej skóry o bogatym ornamencie tłoczonym, zdobione złoceniami i malowidłami. Strop w nawie wsparty jest na czterech drewnianych słupach. Chór na belkach z zaciosami podparty jest dwoma wspornikami. Podłoga dębowa. Przy kościele znajduje się drewniana, czworoboczna oszalowana dzwonnica wzniesiona jednocześnie z kościołem, z rzędem arkadowych otworów, nakryta podbitym gontem dachem namiotowym.

Kościół pod wezwaniem św. Teodora, Wojciechów, tel. 81 517 73 14